Historia wsi Czapielsk

Czapielsk (niem. Adl. Gr. Czapielken, a także przez inne źródła zwane niem. Schaplitz) mylnie został nazwany Czapelsko, Czapielken był wsią typowo krzyżacką, której prawa lokacyjne nadano w 1330 r., a w pięć lat później wybudowano pierwszy kościół (ulicówka z kościołem na wzniesieniu). Wieś w tym okresie dzieliła się na trzy odrębne części:

1. Czapielsk Wielki - Adl. Gr. Czapielken (niem.) - wieś szlachecka, położona nad rzeką Reknicą, licząca 2454 morgi rozliczeniowe, posiadająca, pod koniec XIX wieku, 31 domów mieszkalnych: ludności katolickiej 166 osób, ewangelickiej 124 osoby. Wieś posiadała także szkołę ewangelicką, młyn wodny, piłę tartaczną, cegielnię i gorzelnię. Wszystko to wchodziło w skład jednego majątku, podobnie jak inne warsztaty np. hamernia.
2. Czapielsk Królewski - (niem) Kgl. Czapielken - położony po prawej stronie rzeki Reknicy. Kolonia pod koniec XIX wieku liczyła 81 morgów ziemi, 8-miu katolików, 20-tu ewangelików i 3 domy.
3. Czapielsk Mały - (niem.) Kl. Czapielken - to obszar położony na lewym brzegu rzeki Reknicy, wieś liczyła 20-tu mieszkańców i 3 domy.

W Czapielsku Krzyżacy posiadali swoją siedzibę, prawdopodobnie we wsi znajdował się również zamek. Pierwsza wzmianka, dotycząca wsi, pochodzi z 1323 r., kiedy to mistrz krzyżacki Fryderyk von Wildenberg - właściciel wsi, przekazał Czapielsk na własność, Wilhelmowi de Senicz. W 1570 r. właścicielem wsi zostaje Wilhelm Bąkowski. Według Mariana Biskupa w 2 poł. XVI wieku, 40 łanów terenu wsi, w tym 27 łanów folwarku, należało do W. Jachowskiego - szlachcica pochodzenia pomorskiego, herbu Ryś. Także inne źródła podają, że w 1570 roku właścicielem wsi był Wilhelm von Jatzkow czyli W. Jachowski. W tym czasie Czapielsk należał do dekanatu gdańskiego powiatu - okręgu gdańskiego, parafia katolicka znajdowała się we wsi.

W 1670 r. właścicielem wsi zostaje Krzysztof Borzewicz (Borzecki). Według kroniki Pręgowa pisanej przez proboszcza Brunona Lenke, w 1617 r., niemieccy Ojcowie Jezuici ze Starej Szkocji, odsprzedali całą posiadłość Christophowi Borzewiczowi za 31.000 polskich złotych guldenów. Informacje dotyczące tych czasów są sprzeczne, ponieważ kolejne źródła podają, że właściciel wsi Krzysztof Borzewicz sprzedał ją, w 1617 r., Jezuitom ze Starych Szkotów koło Gdańska. Według innych źródeł, w 1617 r., wioskę wraz z majątkiem wykupują księża Jezuici za 31 zł polskich. Jezuici założyli na tym terenie 9 nowych wsi, a przy kościele w Czapielsku utworzyli dom misyjny dla Kaszubów, zaś dla własnych potrzeb Jezuici wybudowali w majątku kaplicę.

W 1772 r. Jezuici musieli opuścić Czapielsk, w 1772 r. rezydował tu jako kapelan, ex Jezuita, Józef Brzeski. W XVIII wieku, po kasacie dóbr zakonu przez rząd pruski, powstały na miejscu majątku trzy gospodarstwa indywidualne, należące do skarbu państwa. W 1797 r. wieczystym dzierżawcą został Jan Dawid Johannot von Chagnian. Od 1798 r. właścicielem wsi był Henryk von den Goltz, od 1805 r. Jan H.K. von Duisburg, od 1809 r. Kornel Neumann, od 1816 r. Ernest Gabriel Peterschen i od 1822 r. Otto Albert E. Schonbeck.

Według statystyki ludności kaszubskiej, pod koniec XIX wieku, Czapielsk Mały i Wielki (Klein und Groß Czapielken) liczył ogółem 99 mieszkańców, w tym 21 katolików Kaszubów, 21 katolików Niemców i 57 ewangelików Niemców. Natomiast Czapielsk szlachecki (niem. Adelig Czapielken,) z przyległościami.

Helenenhof i Nowy Dwór, liczył ogółem 219 mieszkańców, w tym 107 katolików Kaszubów, 6 ewangelików Kaszubów, 2 katolików Polaków, 30 katolików Niemców i 74 ewangelików Niemców. W 1903 r. Czapielsk Wielki należał do pani Berthy Roggatz wraz z folwarkiem Nowy Dwór i Helenenhof (w tych latach Czapielsk podlegał pod pocztę w Kolbudach).

W 1912 roku właścicielem Czapielska Wielkiego, wraz z folwarkiem Helenenhof, był Jakob Zoellner. Czapielsk podlegał wówczas poczcie w Kolbudach, parafii katolickiej w Pręgowie i ewangelickiej w Przyjaźni (Rheinfeld). W 1922 r. gdy właścicielem majątku był Cymerman, nastąpiła całkowita parcelacja majątku. Ziemię sprzedano robotnikom, podwórze podzielono na połowę i wraz z zabudowaniami również sprzedano. Stronę północną kupił pan Horn wraz z 85 morgami ziemi, a stronę południową, również z 85 morgami ziemi, kupił von Duhren. Obaj na swoich ziemiach gospodarowali do 1945 r., kiedy to w ramach przesiedleń, zostali wywiezieni do Niemiec. Po wyzwoleniu stronę północną majątku objął pan Turowski (osiedleniec wojskowy), po nim zaś pan Domański, który przyjechał jako przesiedleniec. Stronę południową przekazano panu Szkutnikowi. Ze wszystkich obiektów należących do majątku zachowały się tylko dwa obiekty gospodarskie: dawana stajnia - obecnie zespół różnych pomieszczeń gospodarczych oraz budynek gospodarczy, mieszczący chlewnię, stajnię i oborę - obecnie zespół magazynowy. Do budowy obu tych obiektów przyczynili się prawdopodobnie księża Jezuici.

W 1965 r. rozebrany został zamek krzyżacki, w którym mieszkały siostry Urszulanki.

Kościół pw. św. Mikołaja

Ołtarz kościoła pw. św. Mikołaja Zabytkowe organy kościoła pw. św. Mikołaja Obraz NMP

Kościół filialny p.w. św. Mikołaja związany z parafią w Jodłownie. Poprzedni, zapewne drewniany, wymieniany w wizytacjach z końca XVI wieku, związany był z parafią w Pręgowie, w latach 1583 - 96 protestancki. Od 1617 r. do kasacji zakonu Jezuitów w 1772 r. obsługiwany był przez osiadłych tu Jezuitów. Obecny kościół, położony na wzgórzu, otoczony starymi drzewami i grzebalnym cmentarzem, zbudowany został w końcu XVIII wieku. W 1819 r. kościół był remontowany, a w 1841 r., z powodu złego stanu technicznego, został zamknięty.

W 1847 r. został gruntowanie odrestaurowany. W 1958 r. kościół był remontowany (wzmocnienia więźby i przełożenie pokrycia dachu oraz reperacja ścian i wieżyczki), w 1970 r. ponownie wykonano: wymianę murłat, przełożenie dachu i odnowienie wnętrza z odsłonięciem konstrukcji drewnianej. Kościół orientowany, konstrukcji szkieletowej, o prostokątnym i skośnym układzie belek, wypełnionej murem ceglanym, na niskiej podmurówce z kamieni polnych. Salowy, pięcioosiowy, na planie wydłużonego prostokąta, z niewydzielonym prezbiterium, za którym na całą szerokość korpusu znajduje się, wydzielona, wyżej posadowiona, zakrystia. Wnętrze nakryte stropem z desek.

Chór muzyczny drewniany, wsparty na sfazowanych słupach, pod nim kruchta szerokości nawy. Elewacja zachodnia oszalowana. Okna małe sześciopolowe, usytuowane w dwóch strefach. Dach dwuspadowy kryty holenderką, z kwadratową wieżyczką nad szczytem zachodnim, wtopioną w dach, oszalowaną i nakrytą blaszanym daszkiem namiotowym.

Ołtarz główny późnobarkowy o charakterze z 1 ćw. XVIII wieku, zapewne przeniesiony z większego kościoła z dodaniem nowych elementów, jednokondygnacyjny, pozbawiony zwieńczenia i z wysoką partią cokołową. Ołtarz ujęty parami kolumn z trzema pilastrami w tle i skromnymi, ażurowymi uchami akantowo - wstęgowymi po bokach. W ołtarzu rzeźby: nieokreślonego świętego z XIX w. i barokowa św. Barbary - z ok. poł. XVIII w. oraz siedzący anioł na profilowanym gzymsie (pierwotnie przerwany przyczółek dużego ołtarza). W polu środkowym obraz św. Mikołaja z 1 poł. XIX wieku; antependium kurdybanowe rokokowe z 3 ćw. XVIII w.

Ołtarz boczny przy ścianie południowej manierystyczny z 2 ćw. XVII w., przerabiany w XVIII w., konserwowany w 1959 r., jednokondygnacyjny z predellą, ujęty po bokach pilastrami i uchami z ornamentem małżowinowo - chrząstkowym, z główkami aniołków, owocami i dwoma owalnymi obrazami o treści symbolicznej, zwieńczony fryzem małżowinowym z kwiatkami i monogramem MARIA oraz profilowanym, wyłamanym gzymsem, na którym znajdują się putta z XVIII w. Obraz z pola środkowego - Matka Boska z Dzieciątkiem - malowany przez siostrę Jolantę z Żarnowca w 1980 r. (zawieszony na ścianie), w ramie z liści akantu; w predelli obraz św. Rodziny przy wieczerzy malowany na desce, datowany na 1637 r.

Chrzcielnica drewniana z misą cynową, barokowa z XVIII w. Kropielnica granitowa, średniowieczna. Konfesjonał barkowy z XVII w.

Obrazy: św. Marii Magdaleny malowany na desce, barokowy z XVII/XVIII w.; św. Mikołaja późnobarkowy z ok. poł. XVIII w. Kartusz z dekalogiem, późnobarkowy z końca XVIII w., drewniany.

Monstrancja rokokowa z 2 poł. XVIII w., wykonana zapewne przez Karola Ludwika Meyera, pozłacana z 1973 r., z owalną promienistą glorią zwieńczoną popiersiem Boga Ojca, Duchem Św. w postaci gołębicy i krzyżykiem, bogato zdobiona motywami rocaille i kwiatkami.

Krzyże ołtarzowe - cynowe: 1 - barkowy z datą 1714, na trójdzielnej wolutowej stopie, z napisem dotyczącym fundacji Jerzego Brandta; 2 - eklektyczny z XIX w. sygnowany th. Etzold Gdańsk. Sześć lichtarzy cynowych, barkowych z XVIII w., na trójdzielnych wolutowych stopach.Przy kościele znajduje się, od południa, kamienne popiersie św. Ignacego Loyoli na granitowym cokole, barokowe z XVIII w.

źródło: www.kolbudy.pl